Home / Cultura / Xabier Díaz: «As mulleres deixáronnos a forma xenuína de facer música tradicional»

Xabier Díaz: «As mulleres deixáronnos a forma xenuína de facer música tradicional»

Xabier Díaz retratado por Alicia Seoane

TEXTO e FOTOS: ALICIA SEOANE| Compostela | Martes 6 abril 2021 | 14:23

Xabier Díaz é un home que representa á música tradicional galega dentro e fóra do país. Medrou en Fene, onde sendo moi novo conectou co mundo da tradición musical. Se cadra San Valentín non sexa unha desas aldeas onde imaxinamos rodas de pandeiretas e gaitas, mais alí pasaron moitas cousas…

Hai uns dez anos coñecín a Xabier Díaz porque tiven a sorte de facer unha viaxe con el a Nantes (Francia). Daquela el presentaba o seu disco Coplas para Icía. Namorei dese disco. O son do pandeiro pareceume un deses sons atávicos que te transportan a lugares moi descoñecidos, mais tamén moi propios.

Anos despois puiden escoitalo con aCadaCanto en Narón e, máis recentemente, nas festas de verán de Ferrol coas Adufeiras de Salitre. Bailamos, cantamos e vimos un Xabier Díaz do que agroma autenticidade en cada un dos seus traballos. Desta volta fun velo eu. Collín a estrada até a periferia de Compostela. Estivemos ao carón dunha pequeña igrexa rodeada dunha carballeira e non podía ser un lugar mellor para falar das cousas boas.

FERROL360 – Como conectas coa música popular?

XABIER DÍAZ – O meu proceso de chegada á música foi un pouco azaroso, un pouco casual, non se dá de forma premeditada. Quero dicir que eu con 7 anos non tiña a certeza de que me ía adicar á música. Eu vivía en San Valentín, medrei nun barrio obreiro, nun contexto industrializado. Non era o mesmo vivir neste contexto que nunha aldea de Sillobre. No barrio había unha vida social marabillosa e creo que iso foi a clave de que moita xente acabara por adicarse á música ou ás artes, porque había un bo clima. Existían as olimpíadas deportivas da mocidade das que todos participabamos. Os meus pais inscribíronme no Centro de Promoción Social no que había, por exemplo, xadrez e outras actividades. A min metéronme en gaita cun mestre de Ares, Manolo do Val, e daí xorde ese primeiro contacto.

360 – Que espertou en ti o mundo da gaita?

XD – Pois recordo sendo pequeno cando viñan tocar gaiteiros nas festas, a sensación que me xeraban era coma se fosen seres mitolóxicos cos dedos largos… Non sei, a gaita vai pegada ao peito e ao corazón e para min foi algo moi máxico. Eu tiña 11 anos e esa primeira sensación foi de conectar pronto con esa música que nos é propia. Certo é tamén que aos meus pais gustáballes a música galega e iso tamén estaba aí. Íamos a concertos no antigo Cine Perla: Amancio Prada, Fuxan os ventos, Saraibas, Milladoiro… Eu medrei escoitando estas músicas e, se a iso lle xuntamos que eu xa estaba comezando a tocar e máis adiante a bailar, pois xa estaban todos os ingredientes postos para espertar a miña paixón.

360 – Cando lle empezas a dar ó baile?

XD – O baile crúzase no meu camiño máis adiante, cando xa tiña 18 anos e estaba na Coruña. Comecei nunha entidade que aínda existe: a Asociación Cultural Xacarandaina. O baile apaixonoume durante uns anos e cheguei a deixar a gaita, foi unha obsesión. Ten algo que fai participar todo o corpo, é bonito como medio de expresión e ata coa parella tamén é un xeito de falar. Gustábame moito porque é libre. Emprégase o corpo enteiro para dicir, para expresar… Foron anos que bailei moito, que din moitas aulas de baile. Digamos que fun explorando os distintos compartimentos do mundo do folclore e así tamén cheguei a descubrir a pandeireta, que tamén me apaixonou.

360 – Reclamas a pandeireta como o instrumento do país fronte a gaita, que parece que sempre foi o instrumento que dotou de máis identidade á nosa cultura tradicional. Este ollar á pandeireta e aos grupos de mulleres pandereteiras é unha reivindicación da historia da muller no mundo da música?

XD – Eu non vexo a gaita enfrontada ao mundo do pandeiro ou da pandeireta, máis ben conviven. Pero si é certo que a gaita se foi establecendo como instrumento icónico en clave patria, a nivel nacional ou internacional. A gaita era o instrumento tocado por homes, non é de casualidade que sexa máis recoñecido. Moitas veces, ao ser a pandeireta tocada por mulleres ficou noutras esferas máis ocultas. Aquí si vemos a historia do patriarcado, non? Para min hai unha especie de esquecemento en non poñer o foco nestes instrumentos. As mulleres deixáronnos a forma xenuína de facer a música tradicional. Tamén elas mantiveron viva a tradición oral e a lírica nese acompañamento ao canto tan enxebre e arcaizante.

O pandeiro aínda é máis arcaico, vencellado tamén ó mundo africano e mediterráneo máis ancestral. En Galiza tocamos a pandeireta ao revés que no resto do mundo e iso é algo moi noso que se mantivo grazas a estes grupos de mulleres, a esta tradición feminina. Aquí está tamén a cuestión da importancia numérica: por cada gaiteiro había centos de pandereteiras. Na última aldea de Galiza ti pregúntaslle a alguén se lembra escoitar pandeiretas e todas as persoas tocaban. Isto facíase en todo o país, xuntarse a tocar as pandeiretas e a cantar. O gaiteiro era quen apenas ía polo día do patrón. Eu o outro día estiven a facer un cálculo mental e atrévome a dicir que somos un país cun millón de ferreñas. A min paréceme que hai que reivindicar o instrumento e ás tocadoras do instrumento como as que gardaron a tradición da música popular galega. E esta é a miña teima: reivindicar a importancia destes instrumentos na cultura tradicional.

360 – Como foi o teu proceso dende Coplas para Icía, alá no ano 2007, ata as ultimas colaboracións coas Adufeiras do Salitre?

XD – Fun bebendo de diferentes fontes, e de fontes que viñan doutros ríos. Sen ter todo premeditado previamente, así foron aparecendo diferentes cousas na miña vida por cuestión tamén de azar. Crúzase a Nova Galega de Danza, máis adiante Guadi Galego con aCadaCanto… Tamén apareceu Berrogüetto. Cando daba clases de pandeireta vin que neste mundo había un pouco un teito, había moita xente tocando e moi bos profesores; pero despois, se queres continuar, quedaba alí un campo por investigar ou por perfeccionar. Así atopeime coas Adufeiras, por exemplo. Como dicía antes, eu saio de San Valentín pero descoñecía a música tradicional das aldeas. Sabía da gaita pero non sabía ben de onde viña. Así, comezo a facer traballos de campo e recolleitas da tradición oral das aldeas. Isto deixoume un grande impacto e fíxome reflexionar moito.

360 – Aparece a conexión máis atávica co mundo do rural e da aldea…

XD – A min toda esta descuberta fíxome conectar con algo máis atávico, como de meter as mans na terra… Algo moi forte! Todas esas celebracións colectivas coas mulleres aturuxando. Eu o primeiro que fixen con esta descuberta foi gozalo moito e sentir intensidade e conexión profunda. Agora, esta forma de ver a música tradicional xa vai en min, non teño que copiar o que fixeron estas mulleres pois xa vai no meu propio ADN, forma parte da miña vida, do que eu faga.

Penso que a forma de comprender o vínculo có lugar onde vives, coa comunidade e tamén coa terra está moi afastado de vivir nunha torre de pisos; así que deixei de ser un aldeán na miña imaxinación para converterme nun aldeán de verdade. Iso é o que máis me identifica: ser un aldeán. Agora, tamén hai cousas a nivel musical da cultura urbana que me gustan moito, e tamén da música folk; pero teño que recoñecer que o que máis me gusta é o xesto máis enxebre, máis arcaico, porque me emociona.

Onte fomos gravar unha peza pequena, o Alalá de Muxía. Gravámolo a carón do Santuario da Virxe da Barca. É unha peza que cantei moitas veces, pero nunca a cantara alí, e emocioneime moitísimo. Sé que o cantaron antes alí tantas outras mulleres e homes… Lembro que alá no ano trinta e poucos, o musicólogo Eduardo Martínez Torner ecuperou este alalá neste mesmo sitio. Un home díxolle: «Este é o canto máis vello que cantaban os mariñeiros de Muxía». O home que llo aprendía sabía que ese canto non ía quedar no esquecemento. Eu sei que ese home está presente para que eu poda cantalo case 90 anos despois. Todo isto é algo moi forte. Non hai teatro que se asemelle.

360 – Que é entón ser un aldeán?

XD – É un xeito de relacionarme có meu país. Son aldeán de corazón, que non de nación, porque non nacín na aldea. A aldea proporcióname tranquilidade, soidade cando a preciso. Desprenderme de cousas, por exemplo da tecnoloxía, que nos fai perder moito contacto coa nosa vida. Eu creo que no noso país hai cousas das que nos temos que desprender, dun certo patriarcado. Lembro cando íamos ás casas a falar coas mulleres, os homes ficaban nun segundo plano e o levaban fatal. Hai cousas das que nos temos que desfacer. Eu non vin homes na miña casa colaborando coas tarefas domésticas. Esta historia de patriarcado e do matriarcado, muda segundo onde poñamos o foco.

Hai moitas cousas que aprendimos das mulleres e elas, como falamos antes, estiveron sempre aí. Pero esa outra parte do patriarcado, no sentido conservadurista, temos que mudala. E, por suposto, a falta de auto estima histórica, o sentido pexorativo da aldea, o feito de non pór en valor o noso idioma sen que iso implique non querer tamén coñecer outros.

Logo hai cousas da aldea que mellor que no cambien: saber os nomes dos paxaros, saber cando hai que plantar, saber mirar os ciclos do tempo. E, como non, a música. Poder seguir recollendo o que cantaron as avoas e que agora podan cantalas as netas, mesmo que sexa xa formando parte da nosa cultura contemporánea. Hai unha mestura entre os dous mundos e é un bo momento de recuperar o que ten valor, pero tamén de soltar o que fai dano. Aínda que durante moito tempo sentinme en loita con todo isto, agora podo facelo cun sentimento de moito amor, de poder dicir as cousas sabendo que son construtivas.

360 – Na actualidade estas con Adufeiras de salitre, como é esta colaboración?

XD – Hai sete ou oito anos decidín parar cando se desfixo Berrogüetto. Nese momento foi coma unha volta a esas sensacións que tivera facendo Coplas para Icía. Nese momento levaba as aulas coas Adufeiras e todo o que me facían sentir nestas aulas fíxome reconectar. Un son atávico, enxebre e ao mesmo tempo tan actual. E disto xurdiu o proxecto, destas sensacións tan fortes e da xenerosidade delas tamén. O primeiro disco, The Tambourine Man, funcionou moi ben. Estivemos no 2015 de xira. Puxemos este título por saír de elementos tópicos.. Seica non podes vivir na aldea e poñer unhas Ray Ban! [Riso]. Mestura a raíz cun personaxe coma Bob Dylan, que é o avó que non envellece.

360 – Está a haber unha tendencia de volta ao tradicional, como ves esta nova xeración?

XD – Está a darse un fenómeno interesante, porque o rock e o indie construíronse desde outras raíces máis lonxanas, xa sexan inglesas ou doutras culturas. É interesante non estar sempre mirando fóra e poder construír música indie ou rock dende o noso. Eu sei que dentro duns anos seguirei a facer isto. Non vou ser vítima dunha discográfica ou dos comentarios dunha revista de moda. Son un artista independente, a miña teima non é facer a música que se leva. Seguirán pasando os anos e eu continuarei a facer aquilo no que creo porque son independente.

Ser independente é importante, apréndeche a mesturar a parte creativa coa parte produtora. Quizais por vello, eu vexo que máis aló da pomada hai que establecer un piso firme para que cando a moda esté noutro lugar podas ter un proxecto ben ancorado. É importante ter a parte da monetarización da nosa vida ben atada para non depender destas tendencias e poder continuar facendo o que soñas.

360 – E que soñas para o teu futuro?

XD – Do que estou seguro é de que non me vou deixar seducir polo que se leve no momento. Creo que son un ser acústico e analóxico, necesito que a música teña algo tanxible. Non me vexo facendo outro tipo de experimentación. Poder tocar coas mans, cordas que vibren, voces… Os vindeiros pasos provócanme certa curiosidade. Sei que cando xurda algo no que continuar fareino na miña soidade, nese instante concreto no que me atope con algo de verdade que me faga sentir iso que preciso sentir.

Non me importa moito o que lles vaia parecer aos outros. Sei que vivirei esa alegría primeira e íntima do acto creativo. Despois podes compartilo, pero esa alegría cando sentes que vai nacer algo é absolutamente solitaria. Eu no meu estudio estou sempre probando cousas, timbrando noutras portas; pero o que busco é ese instante primixenio no que descobres un xeito de expresarte. Sei que será algo sen urxencia. As cousas boas non nacen das présas.

Comentar

Su dirección de correo electrónico no será publicada.Los campos necesarios están marcados *

*

En Ferrol360 utilizamos cookies para que tengas la mejor experiencia de usuario. Si continúas navegando, estás dando tu consentimiento para la aceptación de las mencionadas cookies y la aceptación de nuestra política de cookies. Puedes pinchar el enlace para tener más información. ACEPTAR
Aviso de cookies